فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٦٥ - اشكال اول اجتماع جوهر يا عرض

بگوئيم مقولات منحصرند بجوهر و عرض و تمام حقائق جوهريه از قبيل نفس و

عقل و هيولى و صورت و جسم در تحت جنس جوهر مندرج بوده و خود جنس‌

مستقلّى نيستند كما اينكه تمام اعراض تسع يك جنس عالى داشته و آن عرض‌

است و البتّه براى اينقول صاحب معروف و مشهورى نيست لكن اگر آنرا قبول‌

كرديم چه بسا جوهر با عرض جمع شده و از اين مشكل‌تر تمام اعراض تسع در

تحت مقوله كيف مندرج مى‌شوند.

اشكال اوّل اجتماع جوهر يا عرض‌

لزوم اين اشكال منوط است بتسليم سه امر:

١- مقولات منحصر بدو باشد: جوهر و عرض.

٢- طبق ادلّه وجود ذهنى ذاتيّات را در انحاء وجودات محفوظ بدانيم و

معناى حفاظت ذاتيّات اينست كه ماهيّت بجميع اجزائش در ذهن موجود باشد و

در غير اينصورت نمى‌توان وجودش را در ذهن تصديق نمود.

٣- قيام موجودات ذهنى در ذهن قيام حلولى باشد نه صدورى و

بعبارت ديگر موجودات ذهنى مظروف و ذهن ظرف آنها باشد.

و بعد از تسليم اين سه امر البتّه اشكال فوق حتمى و لازم است زيرا

مقتضاى مقدّمه دوّم اينستكه جوهر در ذهن هم كه باشد بايد جوهر باشد نه غير آن‌

و معناى جوهر اينست كه در چيزى حلول نمى‌كند فلذا در تعريفش گفته‌اند:

الجوهر إذ وجد وجد لا فى الموضوع.

و فرض اينستكه طبق مقدّمه سوّم تمام موجودات ذهنى قيامشان در ذهن‌

حلولى است و معناى حلول اينستكه حالّ در محلّ مستغنى از آن حلول كند و اين‌

معنا با عرض منطبق مى‌شود چه آنكه در تعريفش گفته‌اند:

العرض إذا وجد وجد فى الموضوع.